Туу деңгейін айқындайтын негізгі факторлардың бірі – халықтың репродуктивтік мінез-құлқы ғана емес, сонымен қатар репродуктивтік жастағы әйелдердің жас құрылымы.

Талдау көрсеткендей, соңғы 17 жыл ішінде Қазақстанда туу санына тікелей ықпал ететін елеулі құрылымдық өзгерістер орын алды.
2009–2026 жылдар аралығында репродуктивтік жастағы (15–49 жас) әйелдердің абсолюттік саны 4,58 миллионнан 4,79 миллион адамға дейін (+4,6%) артқанымен, олардың әйелдердің жалпы санындағы үлесі біртіндеп 55,3%-дан 45,7%-ға дейін төмендеді. Бұл халықтың демографиялық қартаю үдерісін көрсетеді: егде жастағы әйелдер санының өсу қарқыны жас ұрпақтардың репродуктивтік жасқа келуінен жоғары болып отыр. Сонымен қатар, ең маңызды өзгерістердің өзі репродуктивтік жастағы әйелдердің ішкі жас құрылымында байқалды.
15–17 жастағы қыздардың саны 440,9 мыңнан 524,4 мың адамға дейін (+18,9%) өсті. Бұл 2000 жылдардың соңында туу деңгейінің өсуі басталғаннан кейін дүниеге келген көп санды ұрпақтардың осы жасқа жетуімен түсіндіріледі. Алайда бұл жас тобының жалпы туу деңгейіне әсері өте төмен, өйткені осы жастағы бала туу қарқындылығы айтарлықтай төмен.
18–19 жас тобында әйелдер саны 8,0%-ға азайды (331,8 мыңнан 305,3 мың адамға дейін). Сонымен бірге дәл осы жаста соңғы онжылдықтарда жас бойынша туу коэффициенттері ең айқын төмендеді. Бұл некеге тұру мен алғашқы баланың дүниеге келуін кейінге қалдыру үрдісімен байланысты.
Ең елеулі өзгерістер 20–24 жас аралығындағы әйелдер арасында байқалады. Олардың саны шамамен төрттен біріне қысқарып, 804,4 мыңнан 615,2 мың адамға дейін (-23,5%) төмендеді. Бұл жас тобы дәстүрлі түрде алғашқы баланың дүниеге келуі ең жиі жүзеге асатын кезең болғандықтан, оның қысқаруы туған балалардың жалпы санының азаюына тікелей әсер етеді.
Туу қарқындылығы ең жоғары болатын 25–34 жас тобындағы әйелдер саны 2018 жылы тарихи ең жоғары деңгейге (1,57 миллион адам) жеткеннен кейін біртіндеп азайып, 2026 жылы 1,25 миллион адамды құрады. Шыңдық көрсеткіштермен салыстырғанда төмендегеніне қарамастан, дәл осы топ репродуктивтік жастағы әйелдер арасындағы ең ірі жас санаты болып қала береді және елдегі барлық туудың негізгі бөлігін қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, репродуктивтік жастың жоғары санаттарындағы әйелдер саны артып келеді. 35–39 жас тобында олардың саны 34,5%-ға, ал 40–49 жас тобында 15,5%-ға өсті. Бұл репродуктивтік контингенттің қартаю үдерісінің жалғасып жатқанын және бала туу күнтізбесінің кейінгі жас кезеңдеріне ығысып отырғанын көрсетеді.
Сонымен бірге, жасы үлкен әйелдер санының артуы жас буындардың қысқаруын толық өтей алмайды, өйткені 35 жастан кейінгі бала туу қарқындылығы 20–34 жас аралығымен салыстырғанда едәуір төмен.
Осылайша, қазіргі таңда Қазақстандағы туу санының төмендеуі өзара байланысты екі фактордың ықпалынан туындап отыр:
Жас бойынша туу қарқындылығының төмендеуі, яғни бір әйелдің өмір бойы дүниеге әкелетін балалар санының азаюы.
Репродуктивтік жастағы әйелдердің жас құрылымындағы қолайсыз өзгерістер – ең белсенді репродуктивтік жас топтарының (20–34 жас) санының қысқаруы және сонымен қатар жасы үлкен әйелдердің үлесінің артуы.
Бүгінде дәл осы құрылымдық фактор туу деңгейінің өсуін шектейтін ең маңызды демографиялық шектеулердің біріне айналып отыр. Сондықтан қазіргі жас бойынша туу коэффициенттері сақталған күннің өзінде, алдағы жылдары да ол Қазақстандағы туған балалар санының динамикасына елеулі ықпалын тигізетін болады.
Кестелер жасанды интеллекттің көмегімен жасалған.
__________________________
Одним из ключевых факторов, определяющих уровень рождаемости, является не только репродуктивное поведение населения, но и возрастная структура женщин репродуктивного возраста. Анализ показывает, что за последние 17 лет в Казахстане произошли существенные структурные изменения, которые оказывают прямое влияние на число рождений.
Несмотря на то что абсолютная численность женщин репродуктивного возраста (15–49 лет) с 2009 по 2026 год увеличилась с 4,58 млн до 4,79 млн человек (+4,6%), их удельный вес в общей численности женщин последовательно сокращался — с 55,3% до 45,7%. Это отражает процесс демографического старения населения: рост численности женщин старших возрастов происходит быстрее, чем пополнение репродуктивного контингента молодыми поколениями. Вместе с тем наиболее значимые изменения произошли внутри самой репродуктивной возрастной группы.
Численность девушек 15–17 лет увеличилась с 440,9 тыс. до 524,4 тыс. человек (+18,9%), что обусловлено вступлением в этот возраст многочисленных поколений, родившихся после начала роста рождаемости в конце 2000-х годов. Однако влияние этой возрастной группы на общий уровень рождаемости остается минимальным вследствие крайне низкой возрастной интенсивности деторождения. В возрастной группе 18–19 лет численность сократилась на 8,0% (с 331,8 тыс. до 305,3 тыс. человек). Одновременно именно в этом возрасте за последние десятилетия произошло наиболее выраженное снижение возрастных коэффициентов рождаемости вследствие откладывания вступления в брак и рождения первого ребенка. Наиболее существенные изменения наблюдаются среди женщин 20–24 лет, численность которых уменьшилась почти на четверть — с 804,4 тыс. до 615,2 тыс. человек (-23,5%). Данная возрастная группа традиционно относится к числу наиболее активных с точки зрения реализации первых рождений, поэтому ее сокращение оказывает непосредственное влияние на снижение общего числа родившихся. Возрастная группа 25–34 года, на которую приходится максимальная интенсивность рождаемости, после достижения исторического максимума в 2018 году (1,57 млн человек) постепенно сократилась до 1,25 млн человек в 2026 году. Несмотря на снижение относительно пиковых значений, именно эта группа остается крупнейшей среди женщин репродуктивного возраста и обеспечивает основную часть всех рождений в стране. Одновременно происходит увеличение численности женщин старших репродуктивных возрастов. В группе 35–39 лет численность выросла на 34,5%, а в группе 40–49 лет — на 15,5%. Это отражает продолжение процесса постарения репродуктивного контингента и смещение календаря рождений в более поздние возраста. Вместе с тем рост численности женщин старших возрастов не способен полностью компенсировать сокращение молодых когорт, поскольку возрастная интенсивность рождаемости после 35 лет существенно ниже, чем в возрасте 20–34 лет. Поэтому нынешнее снижение числа рождений в Казахстане обусловлено действием двух взаимосвязанных факторов: 1. снижение возрастной интенсивности рождаемости, выражающееся в уменьшении среднего числа детей, рождаемых одной женщиной. 2. неблагоприятные изменения возрастной структуры женщин репродуктивного возраста: сокращение численности наиболее репродуктивно активных возрастных групп (20–34 года) при одновременном увеличении доли женщин старших возрастов. Именно структурный фактор сегодня становится одним из важнейших демографических ограничений роста рождаемости и будет оказывать влияние на динамику числа рождений в ближайшие годы даже при сохранении текущих возрастных коэффициентов рождаемости.
Таблицы сгенерированы с помощью ИИ
Дереккөз: telegram @ Kazakh Demography